Hôm nay phòng khám đang dọn dẹp chuẩn bị ăn Tết thì anh Sáu hớt hải chạy sang. Anh Sáu mở khẩu trang, chỉ cho bác sĩ xem các bóng nước rải rác trên mặt, lo lắng “Dạo trước tui nghe nhiều người bị đậu mùa khỉ. Đợt này Tết có thằng em làm ăn ở Châu Phi về chơi, tui sợ tui bị lây rồi bác ơi”. Sau khi hỏi các yếu tố nguy cơ và thăm khám kỹ càng, mình chắc nịch anh Sáu chỉ bị thuỷ đậu thôi, lấy toa về mua thuốc uống rồi ăn Tết.
Đậu mùa khỉ tuy không phổ biến nhưng vài năm gần đây đã “tái xuất”. Nhất là trong dịp Tết, sự giao thương, di chuyển giữa các quốc gia, vùng miền tăng lên cũng là cơ hội cho các loại virus đi du lịch. Nhận ra đậu mùa khỉ sớm dựa trên đặc điểm ban da – bóng nước không dễ cũng không khó. Cùng tìm hiểu để nhận ra bệnh và dùng thuốc kịp thời nhé.
Đậu mùa khỉ là bệnh gì?
Đậu mùa khỉ (monkeypox) là bệnh lý do virus gây ra, thuộc họ Poxviridae, chi Orthopoxviruses (chung nhóm với virus đậu mùa, vaccinia virus). Ký chủ tự nhiên của virus (tức là đối tượng mà virus yêu thích nhất) của virus đậu mùa khỉ là các loài gặm nhấm, linh trưởng. Đậu mùa khỉ lây truyền qua tiếp xúc và giọt bắn, người mắc bệnh đậu mùa khỉ do tiếp xúc với động vật hoặc người mang virus.
Ca bệnh đậu mùa khỉ trên người đầu tiên được ghi nhận vào năm 1970, từ đó đến nay có những đợt dịch tản mác ở châu Phi. Năm 2022, một đợt dịch lớn lan rộng ở nhiều quốc gia trên thế giới với hơn 30.000 ca bệnh, trong đó 98% người bệnh là đối tượng đồng tính nam hoặc chuyển giới. Đường lây chủ yếu được ghi nhận là do tiếp xúc khi quan hệ tình dục. Ngoài ra các yếu tố khác giúp gia tăng tỷ lệ lây nhiễm như việc thay đổi nơi ở, văn hoá, lối sống, sự phát triển giao thương giữa châu Phi và các quốc gia khác.
Bệnh có thể gây nhiều triệu chứng như: sốt, đau cơ, mệt mỏi, nổi hạch, phát ban da, và sang thương bóng nước là một trong những đặc điểm nổi bật.
Đặc điểm sang thương da đậu mùa khỉ
Sau sốt 1-3 ngày, sang thương da bắt đầu xuất hiện, đầu tiên ở mặt sau đó lan rộng sang tay chân, ít ở thân mình, mắt, cơ quan sinh dục, hậu môn. Về “ngoại hình” thì sang thương đầu tiên là những sẩn, mụn nước, mụn mủ, sau đó đóng mài khô và bong tróc đi, các sang thương ở cùng một giai đoạn (tức cùng hình dạng, kích thước,mức độ trong hay đục). Kích thước sang thương từ 0.5 – 1cm, số lượng sang thương có thể từ vài nốt đến hàng ngàn.
Ở bệnh nhân nặng, nhiều sang thương có thể kết hợp thành một mảng lớn.
Vì sao đậu mùa khỉ nguy hiểm?
Dù không quá phổ biến nhưng đậu mùa khỉ vẫn nguy hiểm các biến chứng có thể xuất hiện và gây tử vong từ tuần thứ hai của bệnh, bao gồm: nhiễm trùng da, viêm phổi, nhiễm trùng huyết ở người bệnh sốt cao, kéo dài, đi kèm các tổn thương tạng, viêm não, viêm kết mạc gây giảm thị lực…
Cần chăm sóc, theo dõi kỹ những bệnh nhân có nguy cơ cao diễn tiến nặng như phụ nữ mang thai, người cao tuổi, trẻ em và người lớn có bệnh lý nền, người bị suy giảm miễn dịch,…
Cách phân biệt sang thương da của đậu mùa khỉ với các bệnh khác
Thoạt nhìn ban, bóng nước của đậu mùa khỉ có nhiều điểm chung khó phân biệt với các bệnh lý có ban tương tự, như thuỷ đậu, đậu mùa, tay chân miệng, herpes… Tuy nhiên chúng cũng có vài điểm khác nhau đấy, bạn có thể tìm hiểu và theo dõi trong thời gian chưa đến được cơ sở y tế để làm các xét nghiệm cần thiết.
| Bệnh
Đặc điểm |
Mpox
|
Đậu mùa (smallpox)
|
Thủy đậu (chicken pox)
|
Tay chân miệng
|
Herpes lan tỏa
|
| Phân bố của ban | Ban xu hướng ly tâm, gặp nhiều trên mặt, lòng bàn tay, lòng bàn chân
Có thể gặp niêm mạc: mắt, miệng |
Ban theo trình tự: đầu tiên trên mặt, bàn tay và cẳng tay, sau đó trên thân mình. | Ban xuất hiện đầu tiên trên mặt và thân, nhanh chóng lan ra khắp cơ thể | Loét miệng
Phát ban trên da ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, gối, mông; |
Thường xuất hiện vùng niêm mạc miệng, sinh dục sau đó nhanh chóng lan ra toàn thân |
| Sự xuất hiện của ban | Cùng lứa tuổi, xuất hiện cùng thời điểm
Nốt phỏng nước đơn lẻ hoặc có thể tạo thành đám tổn thương trên da |
Ban xuất hiện sau 2 – 3 ngày đầu | Đa lứa tuổi, xuất hiện thời gian khác nhau
|
Đa lứa tuổi
Một số trường hợp phát ban không rõ ràng hoặc chỉ có loét miệng |
Cùng lứa tuổi
Các mụn nước tập trung thành chùm, đau rát, nhanh chóng vỡ |
| Tiến triển của ban | Chậm | Nhanh | Nhanh | Nhanh | Nhanh |
| Kích thước ban | Trung bình từ 5 – 10 mm, có thể lớn hoặc tập trung thành đám | Trung bình 5 – 10 mm | Kích thước nhỏ đường kính 2
– 3 mm |
Kích thước nhỏ, 2 – 3 mm
|
|
| Thời gian tồn tại ban | 2 – 4 tuần | 2 – 3 tuần | 1 – 2 tuần | Dưới 7 ngày | Ban nhanh chóng vỡ, sau 3 – 4 ngày |
| Biểu hiện khác | Sốt và nổi hạch ngoại vi toàn thân | Sốt, tiêu chảy, đau người, mệt mỏi | Sốt, mệt mỏi | Sốt, mệt mỏi, đau họng, biếng ăn, tiêu chảy | Mệt mỏi, chán ăn, sưng hạch phụ cận |
| Di chứng | Có thể để lại sẹo rỗ | Có thể để lại sẹo rỗ sâu | Có thể để lại một sẹo lõm nông | Có thể để lại vết thâm, rất hiếm khi loét hay bội nhiễm | Có thể để lại vết thâm |
Các địa chỉ có thể thăm khám
- Bệnh viện Nhi Đồng
- Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới
- Các bệnh viện đa khoa có chuyên khoa nhiễm – chuyên khoa hô hấp (nếu bệnh nhân người lớn), chuyên khoa nhi
Bs Lê Thị Mỹ Châu
