Viêm màng não do liên cầu lợn: Mối nguy từ món tiết canh khoái khẩu

Hãy tưởng tượng một buổi chiều cuối tuần, bên bàn nhậu rôm rả, đĩa tiết canh đỏ au, rau thơm, đậu phộng rắc lên trên, đây là món khoái khẩu không thể thiếu của nhiều quý ông. Ngon miệng, cạn chén, ít ai ngờ rằng trong món ăn dân dã ấy có thể ẩn chứa một mầm bệnh chết người mang tên Streptococcus suis – còn gọi là liên cầu lợn. Tại Việt Nam, vi khuẩn này là một trong những thủ phạm chính gây ra căn bệnh viêm màng não mủ, một căn bệnh đặc biệt nghiêm trọng vì có thể để lại những di chứng nặng nề, thậm chí cướp đi sinh mạng người bệnh chỉ trong vài ngày.

Bài viết này sẽ cùng bạn tìm hiểu tường tận về kẻ thù giấu mặt này, để biết cách tự bảo vệ mình cùng bạn bè, người thân.

Nội dung

Hành trình của kẻ xâm lược thầm lặng

Nói một cách dễ hiểu, vi khuẩn liên cầu lợn (S. suis) là một sinh vật “thường trú” trong đường hô hấp của heo. Ở hầu hết những con heo khỏe mạnh, chúng là những kẻ ở nhờ vô hại. Tuy nhiên, khi một chú heo bị bệnh hoặc trong quá trình giết mổ, vận chuyển, chế biến, vi khuẩn này có thể trở thành mầm bệnh nguy hiểm.

Chúng có thể lây sang người qua hai đường chính:

Qua đường ăn uống: Đây là con đường phổ biến nhất và cũng là nguyên nhân khiến Việt Nam trở thành một trong những “điểm nóng” của căn bệnh này trên thế giới. Khi ăn các sản phẩm từ heo chưa được nấu chín kỹ, đặc biệt là những món ăn hoàn toàn tươi sống, tức là bạn đang mở toang cánh cửa mời vi khuẩn vào cơ thể. Danh sách các món ăn nguy cơ cao dẫn đến viêm màng não do liên cầu lợn bao gồm:

Tiết canh: Chính là “ứng cử viên” số một, bởi lẽ máu heo chính là môi trường sống lý tưởng cho vi khuẩn.
Lòng heo, nội tạng luộc chưa kỹ: Nhiều người có thói quen chỉ trụng sơ qua cho giòn, nhưng rõ ràng nhiệt độ đó không đủ để tiêu diệt vi khuẩn.
Nem chua, nem chạo: Được làm từ thịt sống lên men, cũng là một nguồn lây nhiễm tiềm tàng.

Qua các vết thương hở trên da: Tuy ít phổ biến hơn, nhưng đây cũng là một đường lây bệnh quan trọng thường xảy ra với những người làm nghề giết mổ, bán thịt heo, hoặc thậm chí là các bà nội trợ chế biến thịt heo sống tại nhà. Bởi lẽ chỉ cần tay có sẵn vết trầy xước, vết đứt… tiếp xúc với máu, lòng heo bị nhiễm bệnh cũng sẽ có nguy cơ cao mắc bệnh này.

Viêm màng não do liên cầu lợn: Mối nguy từ món tiết canh khoái khẩu — Tuyệt đối không ăn tiết canh vì đây là “ứng cử viên” số một gây nhiễm vi khuẩn liên cầu lợn. Nguồn ảnh: Internet

Một khi đã vào máu, vi khuẩn sẽ bắt đầu cuộc “di cư” đến não – màng não. Hãy hình dung não bộ của chúng ta được bảo vệ bởi một “pháo đài” kiên cố gọi là hàng rào máu-não. Hàng rào này ngăn chặn hầu hết các chất độc và mầm bệnh xâm nhập. Tuy nhiên, với độc lực mạnh mẽ, liên cầu lợn có thể tìm cách “khoan thủng” hoặc “luồn lách” qua hàng rào bảo vệ này, tiến vào dịch não tủy và gây ra một trận viêm nhiễm kinh hoàng.

Ai là người dễ mắc bệnh này?

Không phải ngẫu nhiên mà bệnh này được xem là một vấn đề “rất Việt Nam”. Các thống kê từ những nghiên cứu lớn tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương và TP.HCM đã chỉ ra những đối tượng có nguy cơ cao nhất:

Nam giới tuổi trung niên: Đây là nhóm đối tượng chiếm đa số các ca bệnh, có lẽ liên quan đến thói quen ăn uống và sinh hoạt xã hội (nhậu) mà tỷ lệ nam giới mắc bệnh cao gấp 3 đến 6 lần nữ giới.
Người có thói quen ăn tiết canh, nội tạng heo chưa nấu chín.
Người làm nghề tiếp xúc trực tiếp với heo: như công nhân lò mổ, người bán thịt heo…

Nhiều người thường lầm tưởng rằng “heo nhà nuôi, heo quê” thì sạch và an toàn. Đây là một quan niệm sai lầm. Bất kỳ con heo nào cũng có thể mang vi khuẩn liên cầu lợn, dù được nuôi theo phương thức nào. Vấn đề không nằm ở con heo “sạch” hay “bẩn”, mà nằm ở cách chúng ta chế biến và tiêu thụ sản phẩm từ nó.

Điều đáng chú ý là bệnh do liên cầu lợn hầu như chỉ tấn công người lớn và rất hiếm gặp ở trẻ em.

Dấu hiệu nhận biết bệnh

Bệnh thường khởi phát rất đột ngột và rầm rộ, chỉ sau vài giờ đến vài ngày sau khi tiếp xúc với vi khuẩn. Các triệu chứng ban đầu rất dễ nhầm với những bệnh khác, như một cơn cảm cúm nặng hoặc sốt xuất huyết… nhưng với mức độ trầm trọng hơn.

Sốt rất cao (39-40°C), lạnh run.
Nhức đầu dữ dội, liên tục, dùng thuốc giảm đau thông thường không cải thiện.
Buồn nôn, nôn vọt (nôn thốc nôn tháo).
Đau mỏi cơ toàn thân.
Cổ bị cứng, khó gập cằm về phía ngực (dấu cổ gượng).

Tuy nhiên, đi kèm những triệu chứng dễ nhầm lẫn, nếu xuất hiện một manh mối cực kỳ quan trọng là định hướng giúp các bác sĩ nghĩ ngay đến viêm màng não do liên cầu lợn, chính là: rối loạn thính giác (điếc tai đột ngột). Theo các nghiên cứu tại Việt Nam được trích dẫn trong tài liệu chuyên khoa, có đến 66% bệnh nhân (tức gần 2 trong 3 người) bị rối loạn thính lực như ù tai, nghe kém, hoặc thậm chí điếc hoàn toàn. Cơn bão viêm nhiễm do vi khuẩn gây ra trong não không chỉ tấn công màng não mà còn “quét” qua cả cấu trúc tinh vi của tai trong, phá hủy các tế bào thần kinh thính giác không thương tiếc. Vì vậy, nếu một người đàn ông trung niên đột ngột sốt cao, nhức đầu kèm theo ù tai hoặc giảm thính lực, đặc biệt nếu trước đó có ăn tiết canh, thì khả năng rất cao là đã mắc bệnh này và cần được đưa đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức.

Ngoài ra, một số người có thể xuất hiện các mảng xuất huyết, bầm tím trên da. Đây là dấu hiệu cho thấy vi khuẩn không chỉ ở trong não mà đã lan tràn trong máu, gây nhiễm trùng huyết, một tình trạng còn nguy kịch hơn.

Một thủ phạm gây hai thể bệnh nguy hiểm

Liên cầu lợn có thể gây ra hai thể bệnh sau đây, theo đó tiên lượng độ nặng, khả năng hồi phục và di chứng cũng khác nhau.

Thể viêm màng não mủ: Đây là thể bệnh phổ biến hơn với các triệu chứng chính ở não. Nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách, tin vui là tỷ lệ tử vong tương đối thấp (khoảng 5-10%). Tuy nhiên, di chứng để lại có thể rất nặng nề, trong đó thường gặp nhất là di chứng điếc vĩnh viễn. Nhiều bệnh nhân không khỏi hoang mang và buồn bã khi âm thanh của cuộc sống rơi vào khoảng lặng yên mãi mãi sau cơn bạo bệnh.

Thể sốc nhiễm trùng: Thể bệnh này dù ít gặp hơn nhưng cực kỳ nguy hiểm với diễn tiến đột ngột, tình trạng bệnh nhân xấu đi nhanh chóng: tình trạng sốc nhiễm trùng với huyết áp tụt, mạch nhanh nhẹ, suy yếu nhiều cơ quan (gan, thận, phổi…). Đặc trưng của thể này là các mảng hoại tử màu tím đen lan rộng trên da, đặc biệt ở đầu ngón tay, ngón chân. Với bối cảnh bệnh này, tiên lượng bệnh nhân rất xấu, tỷ lệ tử vong có thể đến 60% dù được điều trị tích cực trong các khoa hồi sức hiện đại nhất.

Bệnh có chữa được không?

Bệnh hoàn toàn có thể chữa được nếu được chẩn đoán và điều trị kịp thời. “Thời giờ là mạng sống, là não và cả thính lực” – mỗi phút chậm trễ đều làm tăng nguy cơ tử vong và di chứng.

Sử dụng kháng sinh: Một điều may mắn là vi khuẩn S. suis ở Việt Nam hiện vẫn còn khá “hiền”, nghĩa là còn nhạy với các loại kháng sinh thông thường như Penicillin hay Ceftriaxone. Bệnh nhân sẽ được dùng kháng sinh liều cao qua đường tĩnh mạch trong khoảng 10-14 ngày để diệt trừ vi khuẩn.

“Vũ khí” đặc biệt chống điếc: Đây là điểm cực kỳ quan trọng trong phác đồ điều trị viêm màng não do liên cầu lợn. Các bác sĩ sẽ sử dụng một loại thuốc có tên là Dexamethasone (một loại corticoid) càng sớm càng tốt, đặc biệt hiệu quả nếu dùng sớm từ trong 4 giờ đầu. Thuốc này không diệt vi khuẩn, nhưng nó có tác dụng như một đội “cứu hỏa” tinh nhuệ, nhanh chóng “dập tắt” phản ứng viêm quá mức của cơ thể. Việc này giúp bảo vệ não và đặc biệt là bảo vệ dây thần kinh thính giác khỏi bị phá hủy vĩnh viễn, giảm đáng kể nguy cơ bị điếc cho người bệnh.

Cách phòng bệnh

Với một căn bệnh có con đường lây truyền rõ ràng như vậy, việc phòng ngừa hoàn toàn nằm trong tầm tay của chúng ta. Đây là những hành động thiết thực có thể cứu mạng bạn và người thân mà bạn cần nhớ kỹ:

Nói KHÔNG với tiết canh, nội tạng heo còn tái, sống: Đây là biện pháp quan trọng nhất. Hãy từ bỏ các món ăn khoái khẩu nhưng đầy rủi ro này.
Ăn chín, uống sôi: Luôn đảm bảo tất cả các sản phẩm từ thịt heo phải được nấu chín kỹ. Thịt phải chuyển hoàn toàn sang màu nâu, không còn phần nào màu hồng. Nội tạng phải được luộc sôi trong thời gian đủ lâu.
Bảo vệ đôi tay: Nếu phải chế biến thịt heo sống, hãy đeo găng tay, đặc biệt khi tay đang có vết thương. Sau khi làm xong, hãy rửa tay sạch sẽ bằng xà phòng dưới vòi nước chảy. Phân biệt thớt và dao dùng cho thịt sống và thức ăn chín.
Lựa chọn thịt an toàn: Chỉ mua thịt heo đã qua kiểm dịch, có nguồn gốc rõ ràng tại các cơ sở uy tín, tránh mua và sử dụng thịt từ heo bệnh, heo chết, hoặc thịt bán ở những nơi không đảm bảo vệ sinh.

Viêm màng não do liên cầu lợn là một căn bệnh nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh được. Chỉ cần một chút chú ý trong thói quen ăn uống và sinh hoạt, bạn đã có thể bảo vệ sức khỏe quý giá của mình và gia đình khỏi mối nguy từ những món ăn mang nhiều vi khuẩn độc hại “ẩn thân”.

Bs Lê Thị Mỹ Châu