Từ khi làm ở khoa chuyên điều trị nhiễm trùng thần kinh trung ương, mình gặp khá nhiều tình huống hy hữu và những cảnh đời éo le.
Trưa hôm ấy, bệnh nhân nữ nhập viện vì viêm màng não. Điều đáng nói là cô bị tâm thần hơn 10 năm nay, quanh quẩn ở nhà và hoàn toàn trông cậy vào người mẹ già. Người mẹ đã hơn 60, tóc bạc nhiều, dáng vẻ tiều tụy, vậy mà lại đảm đương kinh tế chính của gia đình với xấp vé số bươn chải nắng mưa. Mỗi ngày bà chuẩn bị cơm nước, ướp cá sẵn cho bữa chiều và cất vào tủ để dành, rồi mới bắt đầu đi bán vé. Ngặt nỗi khi ở nhà một mình, cô con gái vốn không tỉnh táo lại mở tủ và ăn cá chưa nấu chín.
Sau khi được làm các xét nghiệm và thủ thuật cần thiết, không ngoài dự đoán của bác sĩ, cô bị viêm màng não do ký sinh trùng.
Viêm màng não ký sinh trùng là gì?
Viêm màng não là tình trạng viêm của màng xung quanh não và tủy sống, gây hàng loạt triệu chứng như đau đầu, sốt, cứng gáy, sợ ánh sáng… và dẫn tới biến chứng nguy hiểm. Có nhiều tác nhân gây viêm màng não, trong đó, viêm màng não do ký sinh trùng hiếm gặp hơn so với tác nhân vi rút hay vi trùng. Thực chất, những ký sinh trùng này chủ yếu lây nhiễm cho động vật chứ không phải người. Các ký sinh trùng này xâm nhập vào cơ thể bạn qua nguồn nước bị nhiễm bẩn mà bạn uống; hoặc khi bạn tiếp xúc với chất tiết, phân của động vật bị nhiễm bệnh; thường gặp hơn là khi người bệnh ăn phải thịt động vật hoặc thực phẩm chứa ký sinh trùng.
Theo CDC (Trung tâm kiểm soát bệnh tật Hoa Kỳ), ba tác nhân chính thường gây bệnh này là:
- Angiostrongylus cantonensis (giun tròn ở phổi chuột)
- Baylisascaris procyonis (một loại giun tròn ở gấu mèo)
- Gnathostoma spinigerum
Con đường lây nhiễm
Các đường lây lan cụ thể theo từng tác nhân:
- A. cantonensis: Bạn có thể bị nhiễm bệnh khi ăn ốc hoặc sên tái, sống, hoặc các thực phẩm bị ô nhiễm. Hiếm hơn, chúng có thể ký sinh trên rau, nước và nước trái cây. Trẻ em, đặc biệt là trẻ tập đi và trẻ nhỏ có thể bị nhiễm khi chơi với ốc hay các động vật khác, sau đó đưa lên miệng.
- B. procyonis: Bệnh nhân vô tình ăn phải trứng ký sinh trùng. Những trứng này có thể được tìm thấy trong phân gấu trúc và môi trường (chẳng hạn như bụi bẩn) bị ô nhiễm phân gấu trúc.
- G. spinigerum: Khi ăn cá nước ngọt, lươn, ếch, gia cầm, rắn còn sống hoặc tái, bạn có thể nhiễm phải ký sinh trùng này.
Tuy vậy, tin vui là viêm màng não do ký sinh trùng không phải là bệnh lây lan giữa người và người. Vì thế bạn có thể tạm yên tâm là bệnh sẽ khó lây truyền.
Ở đâu có nguy cơ bị viêm màng não do ký sinh trùng?
Một số người có thể tăng nguy cơ nhiễm trùng do họ sống hoặc đi du lịch ở những nơi có ký sinh trùng lưu hành:
- Người dân ở nhiều nơi trên thế giới có thể bị nhiễm A. cantonensis, chủ yếu ở Đông Nam Á, Úc và quần đảo Thái Bình Dương, bao gồm cả Hawaii.
- B. procyonis lây nhiễm cho gấu mèo rải rác trên khắp nước Mỹ, chủ yếu ở Trung Tây, Bắc Đông, Trung Atlantic và bờ biển Tây. Những người ở các khu vực này có nhiều thời gian và cơ hội tiếp xúc gấu mèo nên sẽ có nguy cơ cao bị nhiễm Baylisascaris. Ngoài ra, trẻ nhỏ có nguy cơ mắc bệnh vì chúng có nhiều khả năng cho ngón tay, đất hoặc đồ vật bị nhiễm bẩn vào miệng.
- Thể thần kinh của nhiễm trùng G. spinigerum được chẩn đoán phổ biến nhất ở Đông Nam Á, đặc biệt là ở Thái Lan và Nhật Bản.
Các triệu chứng bệnh
Triệu chứng đầu tiên xuất hiện trong vòng 24 giờ cho đến vài ngày sau khi ký sinh trùng xâm nhập vào. Thỉnh thoảng thời gian ký sinh trùng “nằm vùng” (ủ bệnh) có thể kéo dài vài tuần trước khi bắt đầu có dấu hiệu bệnh.
Triệu chứng thường gặp nhất là:
- Nhức đầu dữ dội, đột ngột
- Cổ gượng và không thể gập cổ về phía trước
- Dị cảm da (cảm giác kiến bò hoặc châm chích)
- Đau bụng
- Buồn nôn, nôn
- Nhạy cảm với ánh sáng
- Sốt
- Nổi ban, ngứa
- Suy giảm ý thức
Chẩn đoán bệnh như thế nào?
Để chẩn đoán ra viêm màng não do ký sinh trùng, bác sĩ cần hỏi bệnh, thăm khám thật kỹ càng, đặc biệt là các yếu tố về địa lý, về tiếp xúc với yếu tố:
- Những nơi bạn lui tới gần đây
- Bạn có tiếp xúc với đất cát, làm nghề trồng trọt…
- Gần đây bạn có ăn cá sống
Nếu nghi ngờ bệnh nhân viêm màng não, các bác sĩ sẽ thực hiện các xét nghiệm:
- Tổng phân tích tế bào máu: chú ý chỉ số Eosinophil (tế bào bạch cầu ưa acid) hay tăng trong bệnh lý nhiễm ký sinh trùng.
- Chọc dò tủy sống: là một thủ thuật nhỏ đưa kim vào vùng thắt lưng để lấy dịch não tủy, phát hiện sự hiện diện các tế bào viêm, trong đó đặc biệt nhất vẫn là sự có mặt của tế bào bạch cầu ưa acid.
- Chụp CTscan hoặc MRI não để khảo sát những hình ảnh tổn thương, biến chứng trên não.
Điều trị có khó không?
Bác sĩ sẽ kê những thuốc giảm đau và kháng viêm corticosteroid để giảm viêm, giảm đau. Các thuốc diệt ký sinh trùng như albendazole hiện vẫn đang được tranh luận về tính hiệu quả của nó trên bệnh này. Thời gian điều trị viêm màng não do ký sinh trùng có thể mất vài tuần, thậm chí dài hơn do khả năng tái phát.
Bệnh có nặng không?
Viêm màng não nói chung có thể gây nhiều biến chứng nghiêm trọng:
- Mất sự phối hợp và kiểm soát cơ
- Yếu liệt
- Hôn mê
- Tử vong
Bởi vì có thể gây những biến chứng đe dọa tính mạng, ngay khi nghi ngờ viêm màng não do ký sinh trùng bạn nên tìm đến bác sĩ và cơ sở y tế chuyên khoa ngay lập tức để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Những địa chỉ tin cậy để khám bệnh
- Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới (TP. HCM)
- Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung Ương (Hà Nội)
- Khoa Nhiễm các bệnh viện lớn như: Chợ Rẫy, Bạch Mai…
- Đơn vị Nhiễm BV Tâm Anh TP HCM
Dr Châu Chấu
