Một buổi sáng ngồi phòng khám sớm, 6 giờ 30 phút, bác sĩ vẫn chưa thoát khỏi cơn ngái ngủ. Bà cụ vừa nhăn nhó vừa bước vào phòng, ngồi xuống ghế và bắt đầu than đau. Sau một hồi thăm hỏi, mình biết bà bị đau thần kinh sau Zona cả tháng nay nhưng không tin bác sĩ ở tỉnh nên cất công ngồi xe lửa lên tận Sài Gòn. Mình đọc toa của bác sĩ tỉnh, nói với bà rằng bác sĩ cho thuốc hợp lý rồi, bà không nên lặn lội xa vậy, mất sức, mất tiền. Bà ngân ngấn nước mắt, nói rằng đau quá không chịu nổi, muốn đi xét nghiệm và tìm phương thuốc nào mau khỏi. Mình vừa kê toa, vừa khuyên nhủ cho bà yên lòng hơn, rằng không cần xét nghiệm nào cao siêu, nhưng cũng đành thú thật rằng: nỗi đau có thể còn dài.
Đau thần kinh sau Zona là gì?
Phần lớn trường hợp, triệu chứng của bệnh Zona thường từ từ biến mất cùng với việc lặn dần của bóng nước, phát ban dọc ở một bên cơ thể hoặc mặt. Tuy nhiên, với một số bệnh nhân, mụn nước và ban trên da đã “ra đi” nhưng cơn đau vẫn còn ở lại, dai dẳng đến phiền hà. Đau dây thần kinh là một biến chứng của bệnh Zona, khiến bạn cảm thấy ngứa ran, nóng rát, thậm chí đau dữ dội liên tục. Nó có thể kéo dài trong 3 tháng hoặc lâu hơn, làm bạn đau đớn, gặp khó khăn khi mặc quần áo.
Đau dây thần kinh sau Zona lại có điểm khởi đầu từ một căn bệnh rất quen thuộc: bệnh thủy đậu, do virus Varicella – Zoster gây ra. Khi hết đợt bệnh thủy đậu, virus vẫn lì lợm, “ẩn mình” trong hệ thống hạch thần kinh. Vì một lý do nào đó, đôi khi virus tái hoạt động sau nhiều thập kỷ và di chuyển dọc theo con đường đến da của bạn, xuất hiện ban, bóng nước trên da, phồng rộp, đau đớn. Đó là bệnh Zona.
Trong một số trường hợp, bệnh Zona có thể làm tổn thương dây thần kinh, khiến chúng không thể gửi thông điệp từ da đến não của bạn như chúng vẫn thường làm. Sự tranh giành tín hiệu đó có thể gây ra cơn đau thần kinh liên tục.
Đau sau Zona là cảm giác như thế nào?
Thường người bệnh sẽ bị đau ở một bên cơ thể, đặc biệt ở nơi bị nổi mụn nước. Cảm giác được nhiều bệnh nhân mô tả là đau nhức nhối, như bị bắn, bị dao cứa, hoặc bị đâm – chứng tỏ cơn đau rất dữ dội và trầm trọng.
Ngoài ra còn có các đặc điểm như:
- Đau khi bị chạm vào: Đôi khi người bệnh không thể chịu được khi quần áo cọ xát vào da, thậm chí một làn gió nhẹ cũng khiến họ khó chịu.
- Đau kéo dài: Tình trạng đau này có thể kéo dài 3 tháng hoặc lâu hơn, kể cả sau khi các ban da đã lành. Ở một vài người, nỗi đau này kéo dài cả đời. Nhưng tin vui là với đa số trường hợp, cơn đau sẽ cải thiện theo thời gian.
- Có thể kèm theo các dị cảm khác: nóng rát, ngứa ran… Một số người thấy tê hoặc đau đầu.
- Cơn đau có thể tệ hơn vào ban đêm, hay khi nhiệt độ quá nóng hoặc quá lạnh.
- Bạn cũng có thể bị sốt và thường cảm thấy mệt mỏi.
Ai có thể bị biến chứng đau thần kinh sau Zona?
Một nghiên cứu ghi nhận 10 – 18% bệnh nhân bị “giời leo” sẽ có biến chứng đau sau Zona, đặc biệt nguy cơ đau tăng lên khi bạn có một số yếu tố sau:
- Tuổi trên 60. Thực tế là 10 – 13% những người trên 50 tuổi bị Zona sẽ có biến chứng đau thần kinh sau đó
- Nữ giới
- Những người bị tê, ngứa vài ngày trước khi nổi ban, bóng nước thì nhiều khả năng bạn sẽ gặp biến chứng đau sau Zona
- Nếu bạn bị đau dữ dội thời gian đầu bệnh bùng phát, hoặc số lượng bóng nước nhiều, thì khả năng cao bạn sẽ bị đau dây thần kinh kéo dài sau đó
- Người bệnh có các vấn đề sức khỏe khác khiến hệ miễn dịch suy yếu như HIV, ung thư…
Đau thần kinh sau Zona kéo dài bao lâu?
Câu trả lời rất thay đổi, từ hàng tuần, hàng tháng hoặc thậm chí hàng năm sau khi phát ban Zona biến mất. Đa số cơn đau sẽ biến mất sau một đến ba tháng. Tuy nhiên, cứ 5 người thì có một người bị đau kéo dài hơn một năm.
Cách điều trị như thế nào?
.Chắc chắn một điều: bạn không thể tự điều trị đau sau Zona tại nhà. Hãy đến gặp bác sĩ để được thăm khám và phối hợp thuốc giúp bạn xoa dịu cơn đau hiệu quả nhất.
Về thuốc men, có nhiều loại thuốc để điều trị đau:
– Nếu đau ít, bác sĩ có thể hướng dẫn bạn dùng Acetaminophen hoặc NSAID như ibuprofen.
– Nếu cơn đau nghiêm trọng hơn, bạn có thể nhận được toa thuốc:
- Thuốc chống co giật: Những loại thuốc này được phát triển để kiểm soát cơn động kinh, nhưng chúng cũng có thể giúp giảm đau do đau dây thần kinh sau Zona, như: Carbamazepine, Gabapentin, Pregabalin.
- Thuốc chống trầm cảm ba vòng: Những thuốc này đã được chứng minh là giúp giảm đau do đau dây thần kinh sau Zona, có thể kể đến: Amitriptylin, Desipramine, Nortriptylin.
- Nếu đau quá nghiêm trọng, có thể cần đến các thuốc giảm đau mạnh hơn (thuốc giảm đau opioid…)
Ngoài ra, bạn có thể trao đổi với bác sĩ điều trị về các phương pháp giảm đau tại chỗ, ngoài da, như:
- Kem, miếng dán chứa chất capsaicin, thành phần trong ớt cayenne giúp giảm đau.
- Miếng dán có chất gây tê lidocain để bôi trực tiếp lên vùng da bị đau.
- TENS (kích thích thần kinh bằng xung điện qua da): Đây là phương pháp sử dụng thiết bị bắn những dòng điện cực nhỏ vào vùng da bị đau giúp ngăn chặn cơn đau.
- Chườm lạnh: Bạn có thể thử chườm lạnh bằng gel để làm tê khu vực bị đau, nhưng nếu cảm thấy các vật lạnh làm cho cơn đau dây thần kinh của bạn trở nên tồi tệ hơn, hãy ngưng biện pháp này ngay lập tức.
- Chọn trang phục thoải mái, rộng rãi bằng cotton, lụa.
Phòng ngừa
Cách phòng ngừa đơn giản và hiệu quả là tiêm ngừa vắc xin, đặc biệt với những người trên 60 tuổi, hoặc từ 50 – 59 tuổi kèm suy giảm hệ thống miễn dịch, hoặc có các vấn đề về da.
Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phê duyệt vắc xin tái tổ hợp Herpes Zoster có thể giúp giảm nguy cơ mắc Zona và đau dây thần kinh. Lịch tiêm ngừa gồm hai liều, cách nhau 2 đến 6 tháng, đạt hiệu quả 90% trong việc ngăn ngừa bệnh Zona và đau thần kinh sau Zona, bảo vệ kéo dài ít nhất bốn năm. Thậm chí nếu bạn nhiễm bệnh, biến chứng đau sau Zona cũng có thể rút ngắn lại và giảm nguy cơ đau thần kinh.
Ngoài ra tiêm vắc xin ngừa thủy đậu để tránh bị bệnh ngay từ đầu. Rõ ràng, nếu không bị thủy đậu, virus Varicella Zoster sẽ không có cơ hội “ẩn mình” trong cơ thể và gây những hệ lụy đau đớn của Zona về sau.
Bên cạnh đó, điều trị sớm thuốc kháng virus (Acyclovir) sẽ giúp giảm biến chứng đau, nhất là trong 2-3 ngày đầu khởi bệnh.
Virus Varicella – zoster gây ra cả bệnh thủy đậu và bệnh Zona. Tiêm vắc xin sẽ giúp cơ thể ngừa được cả hai bệnh này. Nếu chẳng may có dấu hiệu bệnh, đừng chần chờ mà hãy đến cơ sở y tế để khám bệnh và được kê toa dùng thuốc kháng virus ngay nhé. Nếu (lại) chẳng may có dấu hiệu đau thần kinh sau Zona, hãy trao đổi với bác sĩ để được điều trị đau đúng mức và hiệu quả.
BS Lê Thị Mỹ Châu
Nguồn tham khảo
-
“How to Treat Nerve Pain After Shingles”
-
Cleveland Clinic. “Postherpetic neuralgia”
-
Gruver C, Guthmiller KB. Postherpetic Neuralgia. [Updated 2022 May 8]. In: StatPearls [Internet].
