Cơn đại dịch COVID 19 đã tạm lắng nhưng SARS-CoV-2 có lẽ là loại vi rút chăm chỉ cải thiện bản thân từng ngày khi lần lượt cho ra đời các biến thể mới. Những ngày đầu năm, số ca COVID 19 của Việt Nam lẫn thế giới đều tăng dần, trong đó các nhà khoa học thấy biến thể phụ của Omicron XBB.1.5 đang chiếm ưu thế.
Theo CDC (Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh), XBB.1.5 hiện chiếm 40.5% những ca COVID 19 ở Mỹ, được tìm thấy trên 70 nước, gây ra các đợt bệnh tăng đột biến ở Ấn Độ và Singapore. XBB.1.5 được một giáo sư sinh vật học người Canada đặt biệt danh là Karen – tên quái vật biển trong thần thoại Hy Lạp. Vậy nó có thật sự nguy hiểm như biệt danh đó không?
Biến chủng XBB 1.5 là gì?
Kể từ khi Omicron “lên ngôi”, nó đã tạo ra nhiều khúc ngoặt về khả năng sản sinh biến thể. Đầu tiên là BA.1, tiếp đến là BA.5, chuyển sang BQ, và hiện nay XBB đang “tiếp quản” nhiệm vụ lây nhiễm cho thế giới. Tất cả các biến thể này đều là biến thể phụ và là một phần của họ Omicron. XBB là một biến thể của Omicron BA.2.
Phiên bản 1.5 của XBB hiện đang lan rộng nhanh chóng khắp nơi. Dữ liệu của CDC cho thấy chỉ riêng trong tháng 1, tỷ lệ lây nhiễm của biến thể này thực sự đáng lo ngại: tăng từ 8 đến 10% mỗi tuần. Riêng tại Mỹ, cuộc khảo sát của CDC kết thúc vào ngày 14 tháng 1 cho biết biến thể phụ XBB.1.5 chịu trách nhiệm tới 43% tổng số các ca bệnh ở Hoa Kỳ; thậm chí tỷ lệ này còn cao hơn ở vùng Đông Bắc Mỹ, lên tới hơn 80% các ca COVID 19.
Mức độ lây lan của XBB.1.5
Theo các nhà vi rút học, XBB.1.5 chứa nhiều đột biến để trốn tránh khả năng miễn dịch hơn các biến thể khác từ trước đến nay. Ngoài ra, chúng còn có đột biến giúp vi rút liên kết với các tế bào, trở nên dễ lây truyền hơn.
Tổ chức Y tế Thế Giới (WHO) nói rằng XBB.1.5 là biến chủng dễ lây lan nhất từng được phát hiện. Tuy nhiên điều đó không đồng nghĩa với tỷ lệ tử vong sẽ gia tăng. XBB.1.5 được dự đoán không gây bệnh cảnh nặng hơn các dòng khác đang lưu hành. Nhưng do có khả năng lây nhiễm và trốn tránh miễn dịch cao hơn, XBB.1.5 vẫn có thể làm tăng số ca nhập viện và tử vong vì tổng số người bị nhiễm và tái nhiễm sẽ tăng cao.
Triệu chứng khi nhiễm XBB.1.5
Khá giống các biến thể trước đó, XBB.1.5 hầu như không gây các triệu chứng mới. Theo CDC, những triệu chứng có thể gặp là: sốt, ớn lạnh, ho, thở mệt, khó thở, mệt mỏi, đau cơ, nhức đầu, mất vị giác hoặc khứu giác mới xuất hiện, đau họng, sung huyết hoặc chảy mũi, buồn nôn, nôn, tiêu chảy. Các triệu chứng kéo dài 5 đến 7 ngày. Ngoài ra, các chuyên gia từ WHO và CDC đều cho rằng XBB.1.5 ít gây bệnh cảnh nặng nề. Sau khỏi bệnh, bệnh nhân vẫn có thể bị hội chứng hậu COVID như mệt mỏi kéo dài và sương mù não.
Các phương pháp phòng ngừa và điều trị
Có hai điều hiện tại vẫn chưa thay đổi:
- Một là: Mặc dù XBB.1.5 ít gây bệnh cảnh nặng và số ca nhập viện ít hơn so với các biến thể trước đó nhưng nó vẫn là mối đe dọa sức khỏe cộng đồng, và vắc xin là phương pháp quan trọng để bảo vệ chúng ta.
- Hai là: Việc XBB.1.5 gây ra các làn sóng lây nhiễm trên khắp thế giới không đồng nghĩa sẽ xuất hiện các làn sóng tử vong tiếp theo, nhờ vào các biện pháp đối phó của hệ thống y tế, điển hình là vắc xin vẫn còn công dụng.
Như ta đã biết về biến thể Omicron: ít có khả năng ngăn ngừa bằng vắc-xin hơn so với các biến thể khác của COVID-19. Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí y tế Cell vào tháng 12 năm 2022 cho thấy biến thể phụ Omicron XBB.1.5 còn có khả năng trốn tránh miễn dịch tài tình hơn các biến thể phụ trước đó. Các nhà nghiên cứu cho rằng nếu bạn đã bị nhiễm một biến thể Omicron trước đó, thì khả năng bạn vẫn dễ dàng bị tái nhiễm XBB.1.5.
Theo CDC, với những biến chủng trước XBB.1.5, những người được tiêm vắc xin mRNA liều tăng cường giảm nguy cơ nhập viện 18,6 lần. Vắc xin mRNA vẫn giúp bảo vệ giảm bệnh nặng và tử vong. Phản ứng miễn dịch của cơ thể với SARS-CoV-2 sẽ suy yếu dần theo thời gian sau khi bị nhiễm bệnh hoặc tiêm chủng. Vì thế tiêm chủng tăng cường là điều cần thiết.
Cũng trong nghiên cứu đăng trên tạp chí Cell vào tháng 12 năm 2022, cả biến thể phụ BQ và XBB hoàn toàn đề kháng với phương pháp điều trị kháng thể đơn dòng. Tuy vậy các thuốc kháng vi rút dạng uống như Paxlovid (nirmatrelvir/ritonavir) và molnupiravir dự kiến sẽ có hiệu quả đối với XBB.1.5 vì chúng không hoạt động bằng cách tăng cường kháng thể – con đường mà XBB có khả năng trốn thoát. Thay vào đó, những loại thuốc này hoạt động bằng cách cản trở khả năng tự nhân lên của vi rút và giúp giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh.
Ngoài vắc xin, các phương pháp hữu ích giúp bạn giảm nguy cơ mắc bệnh và lây nhiễm:
- Mang khẩu trang, đặc biệt trong những không gian kín và trên phương tiện di chuyển công cộng.
- Hạn chế và cẩn thận khi tiếp xúc với người bị bệnh (mang khẩu trang N95).
- Vệ sinh tay cẩn thận và thường xuyên.
- Nếu có triệu chứng bệnh, hãy làm xét nghiệm và đến gặp bác sĩ để được thăm khám và tư vấn.
Các bệnh viện bạn có thể đến khám nếu nghi ngờ COVID 19:
- Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới.
- Bệnh viện Chợ Rẫy.
- Bệnh viện Tâm Anh.
BS Lê Thị Mỹ Châu
Nguồn tham khảo
- Wang Qian, Iketani Sho, Li Zhiteng, Liu Liyuan, Guo Yicheng, et al. (2023), “Alarming antibody evasion properties of rising SARS-CoV-2 BQ and XBB subvariants”. Cell, 186 (2), pp. 279-286.e8.
- Gavi.org: Here’s what we know about the new Omicron variant XBB.1.5
- Ama-assn.org: ‘Kraken’ variant & vaccine stroke risk: Everything you need to know with Sandra Fryhofer, MD
- Ama-assn.org: “XBB.1.5 Omicron subvariant: Questions patients may have”
- Vogel L. What to know about Omicron XBB.1.5. CMAJ. 2023 Jan 23;195(3):E127-E128. doi: 10.1503/cmaj.1096034. PMID: 36690363; PMCID: PMC9876584.
- Lasrado N, Collier AY, Miller J, Hachmann NP, Liu J, Sciacca M, Wu C, Anand T, Bondzie EA, Fisher JL, Mazurek CR, Patio RC, Powers O, Rodrigues SL, Rowe M, Surve N, Ty DM, Korber B, Barouch DH. Waning Immunity Against XBB.1.5 Following Bivalent mRNA Boosters. bioRxiv [Preprint]. 2023 Jan 23:2023.01.22.525079. doi: 10.1101/2023.01.22.525079. PMID: 36747640; PMCID: PMC9900747.
<Bài viết cũng được đăng trên Tuổi Trẻ online.>
