Hôm nọ một mẹ bỉm dẫn nhóc nhỏ 26 tháng vào gặp mình, mẹ rầu rĩ vì nghi con bị sởi. Sau khi hỏi bệnh, thăm khám cẩn thận, mình nói với mẹ theo dõi bé sốt phát ban do siêu vi khác chứ chưa nghĩ sởi. Mẹ ngạc nhiên lắm vì trước giờ cứ nghĩ hễ nổi ban là bệnh sởi thôi. Để khẳng định chẩn đoán và cũng giúp mẹ an tâm hơn, mình cho bé làm một vài xét nghiệm. Thật may, kết quả cũng ủng hộ chẩn đoán lâm sàng của bác sĩ. Mình kê một vài thuốc triệu chứng, dặn mẹ cách chăm sóc, vệ sinh và một vài điều lưu ý cần tái khám ngay. Hai mẹ con vui vẻ ra về. Ba ngày sau, mẹ dẫn con tái khám, ban da của con giảm đi, con khỏe hơn, ăn uống tốt và lại chơi giỡn “như chưa hề có cuộc phát ban” làm bác sĩ cũng vui lây.
Tình hình sởi gia tăng ở 19 tỉnh thành phía Nam, trong đó gần đây có 4 trường hợp tử vong, khiến nhiều người dân hoang mang. Mùa mưa bão tới cũng khiến các bệnh do vi rút gia tăng. Vậy đâu là điểm khác biệt giữa phát ban do sởi với các bệnh sốt phát ban do vi rút khác như Rubella, HHV-6, HHV-7… hay sốt tinh hồng nhiệt ? Đây là một vài gợi ý bạn có thể tham khảo để mau chóng phát hiện, đi khám và điều trị cũng như cách ly sởi đúng cách.
Đặc điểm nổi ban
Nhìn chung, sởi và một số các bệnh lý sốt phát ban khác (như Rubella chẳng hạn), đầu tiên ban da xuất hiện thưa thớt ở thân trên. Đến ngày thứ ba của đợt phát ban, ban sởi mọc dày hơn ở thân trên, ở mặt, thưa ở chân. Trong khi ở sốt phát ban do nguyên nhân khác thông thường đến ngày thứ ba phát ban sẽ giảm, lặn, bệnh nhân hết sốt.
Ban điển hình của sởi xuất hiện theo trình tự thời gian và không gian, cụ thể: ngày thứ nhất bắt đầu nổi ban từ sau tai, chân tóc lan qua da đầu – mặt rồi tới cổ; ngày thứ hai ban lan xuống ngực và tay; ngày thứ ba ban lan tới bụng thắt lưng và chân. Ban sởi có cả trên da đầu, lòng bàn tay, lòng bàn chân và mọc dày hơn ở nơi xuất hiện trước, nên ban ở vùng mặt và cổ có xu hướng dính lại với nhau rất rõ rệt còn ở chân thì thưa thớt. Ở giai đoạn hai ngày đầu phát ban thì sốt tăng cao đột ngột có thể đến 39 – 40 độ C, ho nhiều hơn, tiêu chảy, mệt mỏi hơn.
Vào thời điểm ban chân xuất hiện nhiều thì ban vùng mặt bắt đầu sậm màu và ban lặn dần theo trình tự như trên. Lúc này nhiệt độ thường giảm, các triệu chứng toàn thân nhanh chóng biến mất, hết đỏ mắt, hết chảy mũi, dù có thể còn ho, nhưng người bệnh cảm thấy khoẻ hơn. Nếu lúc này người bệnh còn sốt cao cần kiểm tra các biến chứng khác của bệnh sởi.
Sau khi lan khắp toàn thân, ban sởi có thể tồn tại đến ngày thứ sáu kể từ ngày bắt đầu phát ban, kế đó sẽ dần biến mất theo trình tự xuất hiện.
Dấu hiệu viêm long
Một trong những dấu hiệu điển hình của sởi là tình trạng viêm long (viêm và xuất tiết) ở các niêm mạc mắt, hô hấp, và tiêu hóa. Giai đoạn viêm long xuất hiện vào ba ngày đầu của bệnh với các triệu chứng: sốt cao đột ngột 39 đến 40 độ C, sởi ít khi sốt nhẹ. Viêm long ở mắt gây viêm kết mạc với triệu chứng đỏ mắt, chảy nước mắt, mi mắt sưng lên và đổ ghèn; ở đường hô hấp gây chảy nước mũi, hắt hơi, ho; ở đường tiêu hóa gây tiêu lỏng.
Dấu Koplik
Trong giai đoạn viêm long cũng đồng thời xuất hiện dấu Koplik – một dấu hiệu điển hình gặp trong 60-70% bệnh nhân sởi. Đó là những chấm trắng nhỏ như đầu đinh ghim, kích thước khoảng 1mm nằm rải rác trên nền niêm mạc má viêm đỏ hoặc nướu răng. Dấu Koplik rất dễ bị bỏ sót nếu chúng ta không chú ý đi tìm kiếm nó, hoặc khi điều kiện khám bệnh thiếu ánh sáng, hơn nữa dấu hiệu này biến mất trong vòng 72h sau khi xuất hiện. Dấu này làm người bệnh đau rát vùng miệng, hay đi kèm viêm nướu răng, khiến bệnh nhân ăn uống kém, giảm cảm giác ngon miệng.
Ngoài ra cần phân biệt sởi với bệnh lý khác cũng có ban da
Rubella
Sốt thường nhẹ, không có hoặc chỉ có triệu chứng viêm long đường hô hấp nhẹ. Ban Rubella mọc sớm hơn từ ngày bệnh 1-2, không có xu hướng kết dính với nhau và khi bay không để lại các vết thâm. Bệnh nhân Rubella không có dấu Koplik mà thay vào đó xuất hiện nhiều hạch sau tai, vùng chẩm, dưới cằm và sưng đau kéo dài. Bệnh Rubella có khả năng gây dị tật bẩm sinh cao, nên cần lưu ý bệnh này phụ nữ ở độ tuổi sinh đẻ, phụ nữ có thai kèm nổi ban.
Sốt ban đào do Human Herpes virus 6
Thường gặp ở trẻ dưới 3 tuổi, sốt 3 ngày đầu rồi hết, khi sốt giảm thì xuất hiện dát hồng ban thưa, nhạt màu, tồn tại ngắn trong vòng 24 giờ rồi biến mất không để lại vết tích. Người bệnh không mệt mỏi đừ đẫn.
Thủy đậu
Đầu tiên hồng ban nổi ở ngực, mặt, lưng, những ngày sau chuyển thành những bóng nước rõ ràng hơn.
Sốt phát ban do các siêu vi khác như Adenovirus, ECHO 16…
Ban dát sẩn không mọc theo trình tự mà cùng lúc trên da toàn thân, không có dấu Koplik.
Sốt tinh hồng nhiệt
Gặp ở trẻ em, do vi khuẩn liên cầu tiêu huyết beta gây ra. Người bệnh sốt cao, viêm họng giả mạch, hạch cổ, lưỡi đỏ, phát ban điển hình với hai má đỏ ửng và viền tái quanh môi. Phát ban bắt đầu từ các nếp gấp cổ, ngực-nách, bẹn sau đó lan rộng toàn thân. Đó là những chấm li ti gồ lên và mọc dày đặc khắp bề mặt da, sờ vào thô ráp, ban tập trung dày ở các nếp gấp (cổ, khuỷu, bẹn) nên ở những vùng này ban sậm màu hơn.
Dị ứng da, phản ứng thuốc
Phát ban toàn thân không theo trình tự, thường ngứa. Ban xuất hiện sau khi dùng thuốc, ăn uống, theo thời tiết…
Ngoài ra còn các loại phát ban do những nguyên nhân khác như nhiễm Ricketsia, Leptospira, Mycoplasma pneumoniae… Tuy nhiên ở những bệnh lý này ngoài phát ban sẽ còn nhiều triệu chứng khác kèm theo. Vì thế khi nổi ban, bạn không nên chủ quan, hãy đến cơ sở y tế để được chẩn đoán và theo dõi bệnh lý phù hợp.
BS Lê Thị Mỹ Châu
<Bài viết này được đăng trên website Tuổi Trẻ online của cùng tác giả.>
